• Natural Resources for Sustainable Development in Eurasia.


Azərbaycanda dövlət maliyyəsi sahəsində məlumat açıqlığının inventerizasiyası və şəffaflıq səviyyəsinin qiymətləndirilməsi

03 Январь, 2019 183
Azər Mehtiyev, Avrasiya Hasilat Sənayesi Bilik Mərkəzinin tədqiqatçısı Резюме : Dövlət maliyyəsi məlumatlarına ictimaiyyətin manesiz çıxışının təmin edilməsi və maliyyə şəffaflığının təmin edilməsi hökumətin fəaliyyətinin hesabatlılığının və səmərəliliyinin artırılması sahəsində çox əhəmiyyətli məsələlərdən biridir. İctimai maliyyə ilə bağlı məlumatlara cəmiyyətin yetərli əlçatanlığının olması, dövlət maliyyəsinə vətəndaş cəmiyyətinin müntəzəm və peşəkar ictimai nəzarətinin qurulması hökuməti daha məsuliyyətli edər. Dövlət maliyyəsinin şəffaflığının və hesabatlılığının artırılması yolu ilə hökumətlərin fəaliyyətinin səmərəliliyinin artırılması bir sıra beynəlxalq təşkilatların daima diqqət mərkəzində olan məsələdir. Bu sahədə bir sıra beynəlxalq standartlar işlənilmiş (İMF - 1997, 2014, 2019; OECD - 2015), tövsiyə sənədləri və bələdçilər hazırlanmış (OECD - 2002 və 2017; PEFA - 2006 və 2016; GİFT – 2012, EİTİ Standart – 2013, 2016 və 2019; İPSASB – 2016 və s.) və davamlı olaraq təkmilləşdirilməkdədir. Bu mövzuda beynəlxalq təşəbbüslər genişlənməkdədir (EİTİ, GİFT, G-20, OGP və s.). Beynəlxalq təşkilatlar davamlı olaraq öz mandatları çərçivəsində müxtəlif ölkələrdə maliyyə şəffaflığı və hesabatlılığın, habelə maliyyə məlumatlarının açıqlığı səviyyəsinin qiymətləndirilməsini aparır (BVF - Fiskal şəffaflıq qiymətləndirilməsi (FTE), Dünya Bankı – PEFA, Beynəlxalq Büdcə Tərəfdaşlığı (İBP) – Aşıq Büdə İndeksi və s.) və hökumətlərə tövsiyələrini verirlər. BVF tərəfindən Azərbaycanda fiskal şəffaflıq qiymətləndirilməsi indiyəcən yalnız bir dəfə - o da 2000-ci ildə - aparılıb (qonşu Gürcüstanda son qiymətləndirmə 2017-ci ildə olub). Yaxud Azərbaycanda PEFA qiymətləndirilməsi 2014-cü ildən sonra aparılmayıb. Müqayisə üçün deyək ki, Gürcüstanda bu qiymətləndirmə 2008, 2013 və 2018-ci illərdə (bundan başqa Tbilisi şəhər bələdiyyəsi üzrə 2010, 2013 və 2018-ci illərdə, habelə Batumi və Martvili şəhər bələdiyyələrində 2018-ci ildə), Rusiya Federasiyasında 2007-ci ildə, Türkiyə Cümhuriyyətində 2009-cu ildə, Qazaxstan Respublikasında 2009 və 2018-ci illərdə, Belarus Respublikasında 2009 və 2014-cü illərdə aparılıb. Azərbaycan dövlət maliyyəsi ilə bağlı məlumatların açıqlanması və maliyyə şəffaflığı sahəsində ciddi problemləri olan ölkələrdən biri hesab olunur. Araşdırmamız göstərir ki, dövlət maliyyəsi sahəsində məlumatların açıqlanması sahəsində Azərbaycanda durum hələ də müvafiq beynəlxalq təşkilatların tələb və tövsiyə etdikləri səviyyədən əhəmiyyətli dərəcədə aşağıdır. Bu istiqamətdə hətta 2015-ci ilədək müəyyən irəliləyişlər (çox böyük olmasa da) müşahidə olunsa da, 2015-2016-cı illərdə Azərbaycanda yaşanan iqtisadi böhranla əlaqədar olaraq bir çox maliyyə məlumatlarının açıqlanmasında ciddi geriləmələr müşahidə olundu: bir sıra maliyyə məlumatlarının açıqlanması tamamilə dayandırıldı, bəzi məlumatların isə ya natamam formada, ya da məlumatın açıqlanmasının zəruri olduğu müddətlərdən gec açıqlanması baş verdi. Təsadüfi deyil ki, Beynəlxalq Büdcə Tərəfdaşlığı təşkilatının 2017-ci ilin yanvarında açıqladığı Açıq Büdcə İndeksində Azərbaycan 100 mümkün baldan 34 balla minimal büdcə açıqlığına malik ölkələr qrupunda (78-ci yer) yer aldı. Azərbaycanın reytinq göstəricisi sorğuya cəlb edilən 115 ölkə üzrə ortalama göstəricisindən (42 bal) 8 bənd aşağı olmuşdu. Həm də 2015-ci ilin reytinq göstəricisi (51 bal) ilə müqayisədə 2017-ci ilin reytinqində Azərbaycanın mövqeyi 17 bal geriləmişdi. BVF-nin Dövlət Maliyyə Statistikası üzrə Rəhbərlikdə (GFSM, 2014) verilən müəyyənliyə uyğun olaraq Azərbaycanda dövlət maliyyəsi 2 sektordan ibarətdir: dövlət idarəetməsi sektoru: buraya mərkəzi hökumət, regional (hökumətlər) idarəetmə orqanları (Naxçıvan MR), yerli idarəetmə orqanları (şəhər və rayon icra hakimiyyəti orqanları) və büdcədənkənar fondlar (ARDNF, DSMF, İşsizlikdən Sığorta Fondu) aiddir. 2020-ci ilin dövlər büdcəsi haqqında qanun layihəsi ilə birlikdə Milli Məclisə təqdim edilən və icitmaiyyətə açıqlanan sənədlərdə olan məlumata əsasən 2020-ci ildə ölkənin icmal büdcəsinin 29.5 milyard manatlıq xərclərinin 26.1 milyard manatı (88.4%-i) mərkəzi hökumət qurumlarının, 850.1 milyon manatı (2.9%-i) yerli idarəetmə (icra hakimiyyəti və büdcə təşkilatları) orqanlarının, 482.1 milyon manatı (1.6%-i) regional hökumət kimi Naxçıvan MR-in, 5.16 milyard manatı (17.5%-i) isə 3 büdcədənkənar fondun payına düşəcək. dövlət şirkətləri sektoru: buraya dövlət maliyyə şirkətləri (Mərkəzi Bank, Azərbaycan Beynəlxalq Bank ASC, AzərTürkbank ASC, AzərLotoreya ASC, Aqrarkredit QSC BoKT və s.) və dövlət qeyri-maliyyə şirkətləri (ARDNŞ, Azərenerji ASC, Azərbaycan Dəmir Yolları QSC, Azərbaycan Hava Yolları QSC (AZAL), Azərsu ASC, Azərişıq ASC, “Azərbaycan Sənaye Korporasiyası” ASC və dövlət mülkiyyətində olan digər müəssisələr) daxildir. Hazırda Azərbaycanda hökumət 5-i maliyyə sektorunda olmaqla dövlət mülkiyyətində olan 21 iri müəssisə vayə malikdir. Qeyri-maliyyə sektorunda olan 15 iri dövlət müəssisəsinndən dördü istisna olmaqla qalanları özlərinin maliyyə və təsərrüfat fəaliyyətlərinin nəticələri barəsində məlumatları açıqlamırlar. Araşdırmalarımız göstərir ki, dövlət maliyyəsi ilə bağlı ictimai əhəmiyyətli məlumatların açıqlanmasının hüqüqi təminatının formalaşması sahəsində ölkədə müəyyən hüquqi-normativ baza formalaşıb və tələblər müəyyən edilib. Bununla belə həmin hüquqi-normativ bazada bir sıra ziddiyətli məqamlar da var. Belə ki, mövcud hüquqi normalar dövlət və ictimai maliyyə sahəsində açıqlanması məcburi olan məlumatların tam əhatə dairəsini, habelə belə məlumatlarının ictimailəşdirilməsindən imtinaya görə səlahiyyətli qurumların məsuliyyətini yetərli səviyyədə tənzimləmir. Bundan başqa “İnformasiya əldə etmək haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu 2.4-1-ci maddəsinə qeyd olunur ki, “informasiyanın əldə edilməsinə o şərtlə icazə verilir ki, bu, Azərbaycan Respublikasının siyasi, iqtisadi, hərbi, maliyyə-kredit və valyuta siyasəti sahələrində maraqlarının qorunması, ictimai qaydanın, sağlamlığın və mənəviyyatın mühafizəsi, digər şəxslərin hüquq və azadlıqlarının, kommersiya və digər iqtisadi maraqlarının qorunması, məhkəmənin nüfuzunun və qərəzsizliyinin, cinayət işləri üzrə ibtidai araşdırmanın normal gedişinin təmin edilməsi məqsədlərinə zidd olmasın”. Amma indiyədək heç bir hüquqi-normativ sənəddə “dövlərin siyasi, iqtisadi, maliyyə-kredit və valyuta siyasəti sahələrində maraqları” dedikdə nə anəzərdə tutulması dəqiqləşdirilməyib. Bu da müvafiq informasiya sahiblərinə bir çox iinformasiyaların açıqlanmasından məhz “dövlət maraqlarının qorunması” bəhanəsi ilə imtina etməyə imkan yaradır. Eyni zamanda həmin Qanunun 10-cu maddəsində informasiya sahiblərinin vəzifələri sırasında onların açıqlamalı olduqları informasiyaların dəqiq siyahısının tərtib edilməsi tələbi də yoxdur. Belə siyahının olmaması isə informasiya sahiblərinin açıqlamaları olduqları məlumatlarların əhatə dairəsi ilə bağlı qeyri-müəyyənlik yaradır. Həmin maddədə informasiya sahiblərinin vəzifələri sırasına “açıqlamalı olduqları informasiyaların reyestrini (məlumat və göstəricilərin adları, açıqlanma müddətləri, açıqlanma formaları və məsul şəxslər göstərilməklə) tərtib edir və ictimaiyyətə açıq mənbədə yerləşdirir” kimi tələb əlavə edilməsi məqsədəuyğundur. Mövcud normativ-hüquqi sənədlərdə dövlət maliyyəsi məlumatlarının, o cümlədən elektron data informasiyalarının hazırlanmasına və ictimailəşdirilməsinə münasibətdə dəqiq standartlar müəyyən edilməyib. Büdcə qanunvericiliyində büdcə informasiyalarının yayılmasına qarşı müəyyən edilmiş tələblər yayğındır, konkret informasiyaların yayılması üçün dəqiq hüquqi çərçivələr və qrafiklər müəyyən edilməyib. Aylıq büdcə hesabatlarının ictimailəşdirilməsi ümumiyyətlə hüquqi norma kimi nəzərdə tutulmur. Açıqlanması məcburi olan büdcə informasiyalarının siyahısının, həmin məlumatların yayılması üçün dəqiq qrafiklərin, yayılma formalarının (çap, yoxsa online rejimdə və ya hər 2 formada) olmaması da səalhiyyətli qurumların məsuliyyətini azaldır. Qanunvericilkdə büdcə hesabatlarının strukturuna, məzmununa və keyfiyyətinə qarşı dəqiq müəyyən edilmiş tələblər yoxdur. 2019-cu ildə Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyi “Büdcəöncəsi bəyanat” sənədini, sonra isə 2020-ci ilin dövlət büdcəsi layihəsi ilə birlikdə Milli Məclisə təqdim olunan sənədlərin geniş bir siyahısını ilk dəfə öz saytında yerləşdirməklə dövlət maliyyəsi məlumatlarının açıqlanması sahəsində irəliyə doğru əhəmiyyətli bir addım atdı. Nazirliyin saytında yerləşdirilən məlumatların bir hissəsinin natamam olmasına və maşınla oxuna bilən formatda olmamasına rəğmən, bu addım ictimai maliyyənin şəffaflığının artırılması istiqamətində son illər hökumətin həyata keçirdiyi ciddi işlərdən biri hesab edilməlidir. Bununla belə dövlət maliyyəsi, xüsusilə büdcə şəffaflğı sahəsdində mövcud olan beynəlxalq standartlardan, dünya ölkələrinin təcrübəsindən və Azərbaycanda bu sahədəki mövcud problemlərdən çıxış edərək öləkədə dövlət maliyyəsi məlumatlarına əlçatanlığın artırılması, dövlət maliyyəsi sahəsində açıqlığın və şəffaflığın yüksəldilməsi üçün aşağıdakı istiqamətlərdə tədbirlərin həyata keçirilməsini məqsədəuyğun hesab edirik: Büdcə qanunvericilyində (“Büdcə sistemi haqqında” Qanununda yaxud Nazirlər Kabinetinin xüsusi qərarıı ilə) büdcə informasiyalarının yayılması ilə bağlı xüsusi tələblərin (açıqlanması vacib olan maliyyə-büdcə informasiyalarının siyahısı, belə məlumatların açıqlanma forması və qrafiki, məsul qurumlar göstərilməklə) müəyyən edilməsinə ehtiyac var; Dövlət büdcəsinin və büdcədənkənar fondların büdcəsinin icrasına dair aylıq hesabatların hazırlanması və ictimaiyyətə açıqlanması icbari hüquqi norma kimi qanunvericiliyə daxil edilməsi vacibdir; Dövlət investisiya xərcləri, investisiya layihələrinin siyahısı, hər bir layihə üzrə büdcədən ayrılan və kənardan cəlb edilən vəsaitin həcmi, bu layihələrin icrası gedişi və nəticələri barədə məlumatlar ictimaiyyət üçün əlçatan olmalı, həmin sənədlər dərc edilməli, internet üzərindən yayılmalıdır; Büdcə gəlirlərinin mülkiyyət və iqtisadi sektorlar üzrə formalaşmasına dair məlumatlar açıq olamalıdır. Bu məlumatların həmçinin hər bir tədiyə növü üzrə hazırlanması məqsədəuyğundur; Dövlət büdcəsinin və büdcədənkənar fondların icrası barəsində illik hesabatların tam mətni ictimaiyyət üçün açıq olamlıdır; Dövlət büdcəsinin və büdcədənkənar fondların icrasına dair hesabatlar Milli Məclisdə təsdiq edilmiş büdcə layihəsinin formatına uyğun hazırlanmalıdır; Ayrı-ayrılıqda bütün şəhər və rayonlar üzrə gəlirlərin tədiyyə növləri və xərclərin funksional, təşkilati və iqtisadi təsnifatı üzrə əhatəli məlumatlar büdcə zərfinə daxil edilməlidir; Dövlət qurumlaırnın büdcədənkənar gəlirləri (bütün mənbələr üzrə göstərilməklə) və xərcləri (bütün istiqammətləri əhatə etməklə) ilə bağlı ayrıca hesabatların hazırlanması və ictimailəşdirilməsi məqsədəuyğundur; Prezidentin və hökumətin ehtiyat fondlarından istifadəyə dair ayrıca hesabatların hazırlanması və ictimailəşdirilməsi zəruridir; Məqsədli büdcə fondlarının büdcə fəaliyyətinə dair ayrıca hesabatın hazırlanması və yayılması zəruridir; Büdcə təşkilatlarının satınalma müqavilələrinin tam mətninin online qaydada ictimailəşdiriıməsi təmin edilməlidir; Vergi xərcləri barədə məlumat və hesablamalar açıq olamlıdır. Bütün vergilər, rüsumlar və ödənişlər üzrə azadolmaların, güzəştlərin və bütün digər preferensiyaların reyestiri hazırlanmalı, bu azadolma və güzətlərdən faydalanan hüquqi və fiziki şəxslərin siyahısı və faydalanma məbləğləri müəyyənləşdirilməli və təsirləri qiymətləndirilməklə ictimaiyyətə açıqlanmalıdır; Hökumətin bütün borcları və onların strukturu barədə məlumatlar dövrü olaraq və vaxtlı-vaxtında açıqlanmalıdır; Dövlət mülkiyyətində olan bütün şirkətlərin, habelə publik hüquqi şəxslərin təsərrüfat-maliyyə fəaliyyətləri barədə illik hesabatların, xüsusilə audit olunmuş maliyyə hesabatlarının ictimaiyyətə vaxtında açıqlanmasının təmin edilməsi üçün zəruri addımlar atılmalıdır.
Следите за нашими новостями:
Есть отзыв?